?> mezopotamya arşivleri - Kişisel Gelişim
Aug 032013
 
1,712 views

Eski Yazı Türleri

İnsanlık tarihi boyunca, çeşitli uygarlıklar tarafından pek çok yazı sistemi geliştirilip kullanılmış.

Bunlardan bazıları tamamiyle yok olmuş.

Bazılarına ait ufak tefek örnekler var ama, hala çözülememiş. (Girit Hiyeroglifleri, Olmec Yazıları, vb)

Crete_-_Phaistos_disk_-_side_A

Girit Phaistos Diski A yüzeyi

Bilinen yazı sistemlerinin çoğu balmumu veya kil tabletler, taşlar, ağaç kabukları, bitkiler, hayvan derileri, hayvan kabukları gibi nesnelerin üzerine işlenmiş. Buna karşın, İnkalarınki gibi iplikler ve düğümlerle gerçekleştirilmiş yazı sistemleri de var. Bunların dışında, tamamiyle ortadan kaybolan ve dayanıklı malzemeler kullanmadıkları için geriye kalıcı izler bırakmayan uygarlıklar da olabilir.

Yazıları oluşturan işaretler bazan kabartmalar halinde, bazan oyma yapılarak oluşturulmuş. Bazan da boya veya mürekkep kullanılarak, fırça veya özel kalemlerle uygulanmış.

Öyle görünüyor ki, ilk yazılı kayıtlar ağırlıklı olarak sahip olunan ya da bir başka yere veya kişilere aktarılan arazi, hayvan, tahıl gibi malların sayımlarını içeriyor. El ve ayak parmaklarının toplamından daha fazla miktarların ortaya çıkışı, bu kayıt sistemlerini de zorunlu hale getirmiş olmalı.

Bütün bu gelişmelerin yerleşik düzene geçişten sonra ortaya çıkmış olması da çok mantıklı. Avcılık ve toplayıcılıkla geçinen toplumlarda kayıt tutma gibi gereksinimlerin önemli bir zorunluluk haline dönüşmesi gerekmemiş olabilir. Ancak yerleşik düzene geçtikten ve çiftçiliğe ve hayvan üretimine başladıktan sonra bu konu birdenbire çok önem kazanmış olmalı. İhtiyaç fazlası ürünlerin saklanması ve giderek meta haline dönüşmesi de önemli.

Bilinen en eski balmumu tablet 1986 yılında Kaş yakınlarındaki Uluburun’da bir gemi batığından çıkarılmış. Ait olduğu dönem MÖ 1400.

397px-Linear_B_Musée_archéologique_de_Mycènes

Balmumu Tablet -Linear_B_Musée_archéologique_de_Mycènes

Sümerler MÖ 3000 yıllarında kil tabletlerin üzerine piktogramlarla yazı yazmaya başladılar. Bu yazı biçimi zamanla çivi yazısına dönüştü.

Eski Mısırlıların kullandığı hiyeroglif yazısı da bir tür piktogramdır. Hiyeroglifler taş oymacılığının yanısıra papirüsler üzerine uygulandı.

İnkaların iplik-düğüm sistemi kipu hala gizemini koruyor. Sayısal kayıtlar çoğunlukla çözülmüş olsa da, farklı bilgiler içerdiği düşünülen ve hala çözülememiş olan kipu örnekleri de var. Bu sisteme ait sayısız kaynağın İspanyol sömürgeciler tarafından “kutsal bilgiler içerdiği” gerekçesiyle imha edildiği belirtiliyor.

Hiyeroglif örneği

Mısır Hiyeroglif Yazısı

İnka Kipu

İnka Kipu

Bir sonraki yazımda modern alfabenin ortaya çıkış serüvenini ele almaya çalışacağım.

Ahmet Aksoy

Dipnot: Paranın ortaya çıkışı, yazıdan daha önce olmalı diye düşünmüştüm. Oysa, öyle değilmiş. Para yerine geçen küçük salyangoz kabukları ilk kez Çin’de kullanılmaya başlanmış (MÖ 1600). Bu tür kabukların Afrika’da kullanımı 20. yüzyıla kadar devam etmiş. Akdeniz ve Ortadoğu bölgelerinde ise buğday, arpa ve sığır para yerine kullanılmış. Bildiğimiz altın ve gümüş paralar ise MÖ 600 yıllarında Efes civarında ortaya çıkmış.

Kaynakça:

http://mentalfloss.com/article/12884/7-ancient-writing-systems-havent-been-deciphered-yet
http://www.jamesrobertson.com – History of Money
http://en.wikipedia.org/wiki/Wax_tablet
http://en.wikipedia.org/wiki/Quipu
https://en.wikipedia.org/wiki/Hieroglyph
(526 kez okundu)

Jul 282013
 
741 views

Yazının Evrimi

Hızlı okuyabilmek için, öncelikle okunabilecek yazılı kaynaklara sahip olmamız gerekiyor. Sizin de bu konuyu merak etmiş olacağınızı düşünerek, yazının ortaya çıkışıyla ilgili küçük bir derleme yaptım.

Bilinen en eski yazılı kayıtlar 5 bin yıl öncesine ait. Bulundukları yer, Mezopotamya. Bu kayıtlar daha çok vergiler, yiyecek stokları ve satış sözleşmeleriyle ilgili.

Aslına bakarsanız, insanlar tarafından oluşturulan görsel işaretler 200 bin yıl öncesine kadar uzanıyor. Afrika ve Avrupanın farklı bölgelerindeki mağaralarda bulunan mağara resimlerinden en görkemlilerini Güney Fransadaki Lassaux Mağaralarında görmek mümkün.

Lassaux Mağaraları

Lassaux Mağaralarından bir duvar resmi

Wikipedia, Paleolitik döneme ait bu mağara resimlerinin yaklaşık 17,300 yıllık olduğunu belirtiyor.

Ancak bu resimleri yazı kavramıyla bütünleştirmek pek mümkün değil. Yine de insanların görsel imajlar oluşturma ve kaydetme yeteneğinin çok eskilere dayandığını söyleyebiliriz.

Yaklaşık olarak M.Ö. 4000 yıllarında Mezopotamya bölgesine yerleşen Sümerler, yepyeni bir toplumsal örgütlenme ve ekonomik sistemi hayata geçirdiler. Bu döneme ait kil tabletlere işlenmiş ve pictogram olarak tanımlanan işaretleri “yazı” olarak tanımlamamız mümkün. Çünkü bu kil tabletler sayesinde bilginin kalıcı olarak taşınılabilmesi mümkün oldu. Bu yazı tipi daha sonraları uygulaması daha kolay “çivi yazısı” haline dönüştü.

Sümer Kil tablet

Sümer Kil Tablet Alıntı: Google

Sümer Kil Tablet (Jursa Tablet) Alıntı:  http://reinep.wordpress.com/

Sümer Kil Tablet (Jursa Tablet) Alıntı: http://reinep.wordpress.com/

Mısır hiyeroglifleri, Sümerlerin çivi yazılarına karşın daha estetik unsurlar içeriyor. Mısırlılar, kayıt sistemlerinde renk kullanmayı da ihmal etmediler.

Bazı araştırmacılar hiyeroglifin çivi yazısını temel alarak geliştiğini söylese de, bazıları bu yazının çivi yazısından tamamiyle bağımsız olarak geliştiğini ileri sürüyor.

Hiyeroglif yazı sisteminin gelişmesinde papirüs kağıdının kullanımı çok büyük önem taşımaktadır. Bu kağıt sayesinde taşınabilirlik ve kullanım kolaylığının artışı hiyereglif sisteminin o dönemde bölgesel bir standart haline dönüşmesine yol açtı.

Mısırlılar bilgi iletişiminde hem sözcüklerden hem de resimlerden yararlandılar. Ölümden sonraki yaşama olan inançları, sonraki yaşamda ölülere yardımcı olması için hazırlanan belgelerin ölüyle birlikte gömülerek korunabilmesini sağladı. Böylece bir çok belgenin binlerce yıl sonrasına bozulmadan aktarılabilmesi mümkün oldu.

Yazının ve yazıda kullanılan araçların tarihsel evrimini kısaca şöyle özetleyebiliriz:

Dönem Tür Bölge Ortam Araç Yöntem
MÖ 4000 Piktogram, erken çivi yazısı Mezopotamya Islak kil tablet Sivri uçlu ahşap kalem Islak kil üzerine işleyip pişirme
MÖ 3000 Hiyeroglif Mısır Papirüs Fırça, boya, mürekkep Fırça ile yazma ve boyama
MÖ 2500 Çivi yazısı İndus vadisi Kil tablet Sivri uçlu sert kalem Pişmiş tablet üzerine oyma
MÖ 1500 Sanskritçe Hindistan Lifli ve dayanıklı yapraklar Sivri kalem, boya Önce kalemle çizikler yapılıyor, sonra boyanıyor ve yüzey temizleniyor
MÖ 300 Seramik, duvar, ahşap ve taş oyma Sert sivri kalem, fırça, boya, mürekkep Çeşitli teknikler
MÖ 200 Avrupa ve Orta doğu Parşömen Fırça, boya, mürekkep Kalem ve fırça ile yazı
MÖ 200 Çin Yapraklarla oluşturulan kağıt Kalem, mürekkep Kalem ve fırça ile yazı
MS 200 Çin İpek üzerine ahşap baskı Oyma aleti, boya, mürekkep Elle çok kopyalı baskılar
MS 700 Çin Kağıt üzerine ahşap baskı Oyma aleti, boya, mürekkep Elle çok kopyalı baskılar
MS 1000 Çin Bağımsız matbaa harfleri Boya, mürekkep Kilden bağımsız harfler
MS 1440 Avrupa Matbaanın icadı Boya, mürekkep Kurşundan harf kalıpları
MS 1867 Dünya Daktilonun icadı Boya, mürekkep Kişisel yazının hızlanması
MS 1960 Dünya Bilgisayar yazıcıları Mürekkep Elektro-mekanik işlemler
??? Dünya İnternet İnteraktif İletişim Araçları Elektronik

Aslında yazıyı “kopyalanabilen ve saklanabilen ortak bilgi paylaşım aracı” olarak tanımlarsak, sinema ve videoyu da işin içine katmak çok yanlış olmayacaktır. Örneğin, yüzlerce sayfalık bir roman, bu araçlar sayesinde hem görsel, hem de işitsel olarak ve herkesin kolaylıkla kavrayabileceği bir biçime dönüştürülerek “hızlı okunabilmesi” sağlanıyor.

Zaten, hızlı okuma yaptığımızda, bizler de aldığımız bilgileri zihnimizde hareketli görsel imgeler haline getiriyor ve onları birbiriyle ve eski bilgilerimizle ilişkilendirerek hızlandırıyoruz.

Kısacası yazının evrilmesinin bittiğini söylememiz olanaklı değil. Daha önümüzde holografik iletişim aşaması var. Daha sonrasında ne olur? Genetik kodlama mı?

Ahmet Aksoy

Kaynakça:

  • The History of Writing: Introduction to 7th grade language arts program, Donna Kasprowicz.
  • History of the Western European Alphabet, Judy Ross
  • Writing: The Invention And Uses Of Early Scripts, Dr. Peter J. Brand

(472 kez okundu)